AP

1

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

SPECIALE VERKIEZINGSBIJLAGE • 16 MAART 2017

De verkiez

ingsuitslag

 

in cijfers

, analyse

s  

en commen

taren

RECHTS  

KABINET

 

LONKT

3

2

VERKIEZINGEN 2017

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

Kiezen op drijfzand? Lelystad had woensdag 15 maart een stembureau 
ingericht op de Marker Wadden, die in aanleg zijn. Natuurmonumenten, 
de initiatiefnemer, zette boten in die kiezers gratis naar het stem bureau 
voeren. De rij op de Marker Wadden – er stemden bijna 1.300 mensen – 
was zeker niet uniek. In heel Nederland was de opkomst hoog. Bij som­
mige stembureaus raakten de bussen zo vol biljetten dat ze moesten 
worden aangestampt. Veel stembureaus bleven ook na 21 uur nog enige 
tijd open om wachtenden gelegenheid te geven hun stem uit te brengen.  

LELYSTAD

 / VERKIEZINGSDAG

Grote opkomst

Koen Suyk/ANP

5

4

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

VERKIEZINGEN 2017

©ELSEVIER

D66

Paars Plus Plus 

150

zetels

19

9

33

14

VVD

Eerste Kamer: 35 zetels van 75 zetels

75 zetels

Groen

Links

PvdA

©ELSEVIER

D66

Buma for president

150

zetels

19

14

9

19

14

CDA

Eerste Kamer: 43 zetels van 75 zetels

75 zetels

Groen

Links

SP

PvdA

©ELSEVIER

D66

VVD

Jessias erbij 

33

150

zetels

19

19

14

CDA

Eerste Kamer: 39 zetels van 75 zetels

85 zetels

GroenLinks

©ELSEVIER

D66

VVD

Rutte draait door

33

150

zetels

19

19

5

CDA

Eerste Kamer: 38 zetels van 75 zetels

76 zetels

ChristenUnie

MOGELIJKE COALITIES

Mark Rutte verloor, maar 

maakte VVD voor derde 

keer de grootste partij

gelijk maakte. In Amsterdam en Rotterdam 
wedijvert die partij qua grootte nu met de 
PvdA.

Naast Mark Rutte (en Lodewijk Asscher, 

overigens) hadden ook PVV-leider Geert 
Wilders, CDA-leider Sybrand Buma, D66- 
leider Alexander Pechtold en GroenLinks-
leider Jesse Klaver zich kandidaat gesteld 
voor het premierschap. Hun kansen op dat 
premierschap zijn niet bijster groot, hoewel 
ze alle vier winst boekten.

De meest voor de hand liggende coalitie 

– een alternatief is er nauwelijks – is VVD, 
CDA en D66, bijvoorbeeld aangevuld met 
ChristenUnie en SGP. Het voordeel is dat die 
ook op een meerderheid in de Eerste Kamer 
kan rekenen; althans de eerste twee jaar, 
want in 2019 zijn er verkiezingen voor Pro-
vinciale Staten, waarna de nieuwe Staten de 
Eerste Kamer kiezen.

Als het komt van een derde kabinet-

Rutte, gedragen door VVD, CDA, D66 en de 
kleinere christelijke partijen, krijgt Neder-
land, ondanks de keiharde afstraffing van 
Rutte II, wel een voortzetting van beleid. De 
kabinetten-Rutte werden de 
afgelopen vijf jaar ook al op de 
been gehouden door een mix 
van deze partijen, soms aan-
gevuld met GroenLinks. 

Akkoorden

Nadat de PVV vijf jaar geleden 
haar gedoogsteun aan het eer-
ste kabinet-Rutte had ingetrokken, werd het 
Lenteakkoord gesloten, gevolgd door an-
dere akkoorden. Daaraan deden D66 en 
ChristenUnie mee. Het CDA aanvankelijk, 
en later feitelijk vaak ook. De SGP is al sinds 
het aantreden van Rutte als premier een 
stille vennoot van diens kabinetten.

Hoewel de Tweede Kamerverkiezingen 

van 15 maart 2017 dus aanzienlijke verschui-
vingen in de Tweede Kamer opleverden, 
krijgt Nederland per saldo waarschijnlijk 
gewoon weer een kabinet-Rutte, gesteund 
door partijen waarvan Rutte het eerder ook 
al moest hebben – de PvdA daargelaten. In 
die zin heeft Nederland per saldo gekozen 
voor continuïteit, voor mainstream, voor 
midden, voor centrum-rechts. Uitgesproken 
links moet op de blaren zitten, al flirten D66 
en ChristenUnie natuurlijk wel naar dat 
deel van het spectrum.

Dat derde kabinet-Rutte, als het er komt, 

zal wel een ander beleid voeren dan de eer-
ste twee. Die werden volledig gestuurd door 

het verlagen van het begrotingstekort, in 
lijn met het Stabiliteitspact dat de EU-lidsta-
ten elkaar hebben opgelegd en dat Neder-
land keurig wenste te volgen, met grote las-
tenverhogingen en een verdiepte economi-
sche dip in 2012-2013 tot gevolg.

Het volgende kabinet-Rutte zal juist meer 

geld gaan uitgeven. Bijna alle partijen die in 
aanmerking komen voor regeringssamen-
werking willen de teugels vieren, de een 
meer dan de ander en niet allemaal op de-
zelfde terreinen. Wel is het aannemelijk dat 
de 15 miljard euro aan lastenverzwaringen 
die het tweede kabinet-Rutte achterliet 
goeddeels worden doorgestreept, vooral ten 
bate van werkende Nederlanders. Ook zal er 
meer geld naar defensie gaan. Grote kwes-
ties die al tijdens de kabinetsformatie een 
rol gaan spelen, zijn een nieuw belasting-
stelsel en een nieuw pensioensysteem.

Tweede partij

Voor het buitenland – maar ook in de ogen 
van Rutte en Pechtold – is Wilders de grote 
verliezer van deze Kamerverkiezingen. 

Strikt genomen is dat onjuist, 
omdat de PVV een behoorlijke 
winst heeft geboekt ten op-
zichte van de Kamerverkiezin-
gen van 2012 en nu voor het 
eerst de tweede partij werd.

De beeldvorming is anders. 

Wilders stond bijna twee jaar 
bovenaan in de peilingen, 

mede dankzij de ongekende toestroom van 
immigranten. Wilders zelf presenteerde zich 
samen met Marine Le Pen (Front National) 
in Frankrijk en Frauke Petry (AfD) in Duits-
land ook als onderdeel van een nationalis-
tische golf die in 2017 over Europa zou trek-
ken, in lijn met de Brexit van het Verenigd 
Koninkrijk en de overwinning van Donald 
Trump in de Verenigde Staten.

Lange tijd was Wilders dus kandidaat om 

in Nederland de grootste te worden, wat dan 
een opsteker zou zijn voor de presidentsver-
kiezingen voor Le Pen en de Bondsdagver-
kiezingen voor Petry. Met het verbleken van 
het tumultueus begonnen presidentschap 
van Trump verliepen ook de kansen voor 
Wilders.

De VVD nam in januari ook de tactische 

beslissing om elke samenwerking met Wil-
ders uit te sluiten, wat kabinetsdeelname of 
zelfs een premierschap van Wilders illusoir 
maakte. De PVV brokkelde vervolgens af in 
de peilingen. Wat niet hielp, is dat de PVV 

TWEEDE KAMER 

Mark Rutte kan door, nu 

met centrum-rechts-kabinet. Links moet, 

ondanks Jesse Klaver, op de blaren zitten. 

Een wilde verkiezingsnacht geanalyseerd.

KIEZER WIL 

CONTINUÏTEIT

‘H

et kabinetsbeleid is be-
loond,’ vond Mark Rutte na-
dat duidelijk was geworden 
dat zijn VVD afgetekend de 
grootste partij is. In werke-

lijkheid verloor de regeringscoalitie van 
VVD en PvdA bijna de helft van haar Kamer-
zetels. Niet eerder in de parlementaire ge-
schiedenis werd een regeringscoalitie naar 

Syp Wynia

verhouding zo zwaar afgestraft. En dat on-
danks de electorale opsteker – voor Rutte, 
althans  – van de Turkije-rel kort voor de 
verkiezingen. Zonder deze diplomatieke cri-
sis had de uitslag nog genadelozer voor de 
coalitie kunnen zijn.

Voor de VVD is het tenminste nog een 

overwinningsnederlaag omdat die de groot-
ste partij bleef, maar de PvdA werd in diepe 
rouw gestort. Met negen zetels haalde de 
PvdA de slechtste score uit haar geschiede-

nis, de PvdA werd slechts de zevende partij. 
Ze moet het ook nog eens meer dan enige 
andere partij van 65-plussers hebben, waar-
mee het beeld van de PvdA als een sterfhuis 
wordt versterkt. 

Onder Diederik Samsom verloor de PvdA 

definitief het vertrouwen als de partij die 
borg staat voor de sociale zekerheid. Nadat 
eerst de arbeiders al naar elders waren ge-
trokken, liepen ook veel allochtonen weg – 
wat de geboorte van DENK (drie zetels) mo-

Nederland koos 

per saldo voor 

midden, voor 

centrum-rechts, 

mainstream

7

6

VERKIEZINGEN 2017

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

©ELSEVIER

BRON: PARLEMENT.COM

Hoelang deden ze er in het verleden over?

Formatieduur

jaar

kabinet

dagen

1945
1946
1948

1951

1952
1956
1958
1959
1963
1965
1966
1967

1971

1972
1972

1977
1981

1982
1982
1986
1989
1994
1998

2002
2003
2006

2007
2010

2012

30

108

67

119

7

36

26

45

65

10

61
63

40

35

34

52

19

151

189

129

15

56

53

59

106

87

89

110

52

Schermerhorn/Drees
Beel-I
Drees-I
Drees-II
Drees-III
Drees-IV
Beel-II
De Quay
Marijnen
Cals
Zijlstra
De Jong
Biesheuvel-I
Biesheuvel-II
Den Uyl
Van Agt-I
Van Agt-II
Van Agt-III
Lubbers-I
Lubbers-II
Lubbers-III
Kok-I
Kok-II
Balkenende-I
Balkenende-II
Balkenende-III
Balkenende-IV
Mark Rutte-I
Mark Rutte-II

Verliezende kabinetten

Afgestraft

©ELSEVIER

verloren zetels

Rutte II (2017)

Balkenende IV (2010)

Balkenende II/III (2006)

Balkenende I (2003)

Kok II (2002)

Lubbers III (1994)

Van Agt III (1982)

                              37

            21

9

   13

                                  41

                       32

    14

Ontwikkelingen grote partijen sinds 1956

Steeds kleiner

0

10

20

30

40

50

60

70

80

1956

1959

1963

1967

1971

1972

1977

1981

1982

1986

1989

1994

1998

2002

2003

2006

2010

2017

2012

CDA

PvdA

VVD

PVV

D66

GroenLinks

33

9

19

20

14

19

©ELSEVIER

aantal zetels

Zetenverdeling 2012

Nieuwe Tweede Kamer

Uitslag 15 maart 2017

Uitslag 12 september 2012

VVD

PvdA

Gewonnen

Gelijk gebleven

Verloren

Nieuw

CDA

PVV

DENK

Forum voor

Democratie

Groen-

Links

Partij voor

de Dieren

50Plus

D66

Christen-

Unie

SGP

SP

©ELSEVIER

Winnaars en verliezers in parlement

0

3

41

33

38

9

5

5

2

5

2

4

15

20

13

19

12

19

4

14

3

3

15

14

0

2

Winnende peiler 

Peilingen zijn momentopnames, geen 
voorspellingen. Kiezers blijven tot het 
laatst afwegen. Toch is het boeiend om 
te zien welke peiler in zijn slotpeiling 
het dichtst bij de uitslag zat. 

Een handicap is dat de slotpeiling bij 

de diverse bureaus op verschillende 
momenten is gedaan. Dit verklaart 
waarom LISS en EenVandaag bij de VVD 
meer afwijken van het eindresultaat 
dan bijvoorbeeld de Politieke Baro­
meter van Ipsos. De liberalen maakten 
een eindspurt. 

Een andere handicap is dat de defi­

nitieve uitslag nog niet bekend is. Toch 
zette Tom Louwerse, docent politicolo­
gie aan de Universiteit Leiden en initia­
tiefnemer van Peilingwijzer, de cijfers 
vast op een rij. Hij constateert dat de 
Barometer van Ipsos met 29 zetels voor 
de VVD het dichtst bij de voorlopige 

eindscore van 33 zetels zit. Ook op het 
totaalaantal Kamerzetels komt Ipsos 
het dichtst bij de uitslag. Deze peiler 
wijkt 16 zetels af, terwijl LISS en Een­
Vandaag 30 zetels afwijken. 

Per partij is er gemiddeld een afwij­

king van 1 zetel bij Ipsos en een kleine  
2 bij LISS en EenVandaag, berekende 
Louwerse. Zijn Peilingwijzer (een statis­
tisch model dat peilingen samenvoegt) 
zit in percentages gemeten met 11,7 
procentpunt verschil het dichtst bij de 
tussenstand, net als Ipsos met 12 pro­
centpunt verschil. Ook hier is het ver­
schil bij LISS en EenVandaag wat groter. 

Ipsos peilde op verkiezingsdag ook 

de opkomst: 82 procent. Die bleek 80 
procent. Volgens politicoloog Tom van 
der Meer van de Universiteit van Am­
sterdam zijn er nauwelijks landen waar 
de opkomst hoger is, alleen landen met 
een opkomstplicht, Scandinavische 
landen en ‘microstaten’ als Malta.

Carla Joosten

niet alleen door geldgebrek en veiligheids-
problemen nauwelijks campagne voerde, 
maar dat willens en wetens deed. 

Terwijl andere lijsttrekkers dag en nacht 

in de weer waren, liet Wilders bijna alle de-
batten lopen. Dat wekte de indruk van een 
partijleider die ervan uitging dat de stem-
men toch wel zouden binnenrollen, een 
houding die ook de Amerikaanse presi-
dentskandidaat Hillary Clinton fataal werd. 
In wat resteerde van zijn campagne, maakte 
Wilders een matte, soms narrige indruk.

‘Verkeerde populisme’

Mark Rutte claimde dat Nederland een halt 
had toegeroepen aan wat hij ‘het verkeerde 
populisme’ noemt (waarmee hij Wilders be-
doelt). Eerder had ook Rutte de Kamerver-
kiezingen in één rij geplaatst met de Brexit 
en de verkiezing van Trump, waarbij Neder-
land de ‘kwartfinale’ zou zijn, de Franse 
presidentsverkiezingen de ‘halve finale’ en 
de Duitse bondsdagverkiezingen ‘de finale’. 

Ruttes collega’s in de Euro-

pese Raad lijken er ongeveer 
net zo over te denken. Bonds-
kanselier Angela Merkel felici-
teerde de premier en keek al 
vooruit naar voortzetting van 
de samenwerking. In Italië 
maken ze zich nu wat minder 

Niet alleen voor de PvdA, voor heel links 

zijn het barre tijden. Jesse Klaver mocht dan 
wel duizenden studentes naar zijn meet-ups 
trekken en ‘verandering’ en het premier-
schap claimen, maar met zijn glansrijke uit-
slag kwam hij toch niet in de buurt van het 
Catshuis. Je hebt altijd nog een stuk of tien 
concerthallen nodig om één Kamerzetel te 
bemachtigen.

De SP bleef steken op de positie die vijf 

jaar geleden als een verliespositie werd be-
schouwd en stagneert nu structureel. Nog 
niet zo lang geleden was het leiderschap op 
links goed voor een eerste of tweede positie 
in Nederland. Nu komt de leider van links – 
D66 daargelaten – niet verder dan de vijfde 
plaats.

Omdat ook het CDA zich in 2017 rechtser 

opstelde dan ooit tevoren – zij het een beetje 
vergelijkbaar met het CDA van Jan Peter Bal-
kenende, dat in 2002 dicht bij Pim Fortuyn 
bleef – is het totale electorale beeld rechtser 
dan tot nu toe. Al was het maar omdat de 
VVD, die de afgelopen jaren onder Rutte 
nauwelijks te onderscheiden was van D66, 
nu zelf meer moeite moet doen om de om-
vangrijke rechterkant van het electoraat te 
behagen. De kans dat de Turkse president 
Recep Tayyip Erdogan de VVD nog eens op 
een cruciaal moment te hulp schiet, is niet 
bijster groot.  

E

zorgen over het opbreken van de euro. In 
Frankrijk wordt de Nederlandse uitslag als 
een tegenslag voor Le Pen geduid.

Wil dat werkelijk zeggen dat de populis-

tische, dan wel nationalistische golf die 
over de westerse wereld leek te trekken, in 
Nederland is gestopt? Zo simpel is het onge-
twijfeld niet. De vertrouwensbreuk tussen 
de overheid en vooral de lagere klasse, en 
steeds meer ook de middenklasse, is niet ge-
stuit door een overwinningsnederlaag van 
Rutte en een kleinere dan verwachte winst 
van Wilders. 

Voor die vertrouwenskloof en menige an-

dere kloof zijn objectieve oorzaken aan te 
wijzen, waaraan ook een volgend kabinet-
Rutte zich niet kan onttrekken. Dat kabinet 
zal een realistisch immigratiebeleid moeten 
voeren, waarin het Nederlands belang en 
Nederlandse waarden dominant zijn. Dat 
kabinet zal er niet genoeg aan hebben om 
elk eurosceptisch geluid af te doen als ‘pes-
simistisch’.

Het volgende kabinet zal 

ook niet krimpgebieden kun-
nen blijven vullen met wind-
molens en asielzoekerscentra. 
Anders komt de uitgestelde 
clash met de gevestigde orde – 
waarvan Rutte óók het toon-
beeld is – er alsnog.

Kabinet-Rutte III 

kan zich niet 

onttrekken aan 

vertrouwens-

kloof

9

8

VERKIEZINGEN 2017

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

D66 van winnende Alexander Pechtold wordt mogelijk ook coalitiepartij

Natuurlijke concurrenten: 

voor de verandering een 

lachende Buma en een 

strak kijkende Rutte 

PARTIJLEIDERS 

Tussen tegenpolen Mark Rutte 

en Sybrand Buma moet chemie nog groeien. Hoe 

vormen ze straks toch spil van nieuwe coalitie? 

Duo Stug & 

Buigzaam

nu aan zet

O

p 26 februari 1986 haalde de 
20-jarige burgemeesterszoon Sy-
brand van Haersma Buma het 
Elfstedenkruisje. In de monster-
tocht op de schaats door zijn ge-

liefde Friesland waren de eerste 100 kilome-
ter een beproeving. Daarna ging het beter. 
De jonge rechtenstudent merkte dat hij an-
dere schaatsers begon in te halen. Uiteinde-
lijk bereikte hij zonder grote problemen na 
200 kilometer de eindstreep in Leeuwarden.

Jaren later, toen hij al fractievoorzitter 

was van het CDA, beschreef Buma die Elf-
stedentocht als een fysieke kwestie. Buma 
is geen explosieve atleet, maar heeft een 
lange aanloop nodig. Hij moet het hebben 
van innerlijke motivatie en uithoudingsver-
mogen. Hij is een duursporter. Schaatsen, 
roeien en wielrennen. Dat zijn sporten 

Eric Vrijsen

waarin de termen ‘moreel’ en ‘moraal’ door 
elkaar worden gebruikt. 

Dat is Buma ten voeten uit. Volharden. 

Het CDA lag in de kreukels toen hij in 2012 
leider werd. Zijn verhaal was: ‘Steen voor 
steen gaan we de partij weer opbouwen.’ 
Woensdagavond, kort nadat het puike ver-
kiezingsresultaat van het CDA bekend werd, 
sprak hij zijn feestende partijgenoten bijna 
bestraffend toe. Begrepen ze wel dat het 
CDA nu ‘voor een grote opgave stond’ en het 
‘vertrouwen van de kiezer waar 
moest maken’. 

Enkele CDA’ers keken een 

beetje beteuterd. Anderen wis-
ten: voor Buma is de politiek een 
dure plicht, geen leuke hobby. 
Het woordje ‘leuk’ hoort sowieso 
niet bij Buma. 

Het lastige is dat hij samen 

met VVD-leider Mark Rutte de 
spil moet vormen van een 
nieuwe centrum-rechtse coali-
tie. Maar beide heren passen 
niet bij elkaar. Rutte is totaal an-
ders. Er is zelfs animositeit tus-
sen hen beiden. Buma moet zich 
over zijn persoonlijke afkeer van 
Rutte heenzetten om met hem 
samen te werken. 

Rutte noemde Buma vorig 

jaar in een congrestoespraak 
een ‘pruilende peuter’. Buma 
kan zo’n schimpscheut aan, 
maar hij zag er ook een bewijs in 
van Ruttes stoere oppervlakkig-
heid. Moet hij straks als vicepremier en mi-
nister van Justitie dienen in Rutte III?

Afkeer

Dit wordt een spannend element in de for-
matie en een toekomstige coalitie. Natuur-
lijk zijn Buma en Rutte professioneel ge-
noeg om hun humeur terzijde te schuiven. 
Maar hun karakters en stijl blijven botsen.

Rutte is buigzaam. Is er een probleem, 

dan begint hij mensen te polsen. Daar rolt 
een oplossing uit. Rutte leest nog wat stuk-
ken en wil dan zo snel mogelijk die oplos-
sing bij elkaar vergaderen. 

Verrassend efficiënte werkwijze, maar 

Buma vindt die volgorde vreselijk. Hij wil 
eerst standpuntbepalingen en inhoudelijke 
discussie. Daaruit groeit een oplossing.

Buma zag zijn afkeer van de Rutte- 

methode bevestigd in de problemen op het 
ministerie van Veiligheid en Justitie. Door 

regeren en een meerderheid in de Eerste  
Kamer miste, rekende hij op de steun van 
het CDA. Buma weigerde deel te nemen aan 
het overleg in Haagse achterkamertjes. Hij 
is ervan overtuigd dat de kiezer hem daar-
voor woensdag beloonde.  

Buma heeft het CDA in vijf jaar tijd we-

zenlijk veranderd. Zonder de linkervleugel 
te bruuskeren, manoeuvreerde hij de partij 
naar rechts. In plaats van een compromis-
senleverancier is het huidige CDA een 
standvastige club die de VVD ter rechter-
zijde kan passeren. 

Rutte moet daar nog altijd 

aan wennen. De VVD is nu 
drie keer op rij als grootste ge-
eindigd. In eigen kring ont-
moet Rutte voorlopig geen 
weerstand. Maar aan vice-
premier of CDA-fractieleider 
Buma zal hij een zware dobber 

hebben. Want  dat ‘steen voor steen opbou-
wen’ van het CDA is pas klaar als de partij 
weer de grootste is. De beoogde rechtse  
coalitie is als het stadje in het Wilde Westen 
waar twee cowboys zeggen: ‘Deze plaats is 
niet groot genoeg voor ons allebei.’

In de verkiezingscampagne ontliepen ze 

elkaar. Rutte meed het ‘premiersdebat’ van 
RTL, omdat hij, net zomin als Geert Wilders, 
met drie anderen wilde debatteren. In het 
NOS-radiodebat, het Carré-debat en het 

NOS-slotdebat traden Rutte en 
Buma wel op, maar was de lo-
ting zodanig dat ze nooit tegen-
over elkaar stonden. Na afloop 
zag je ze ook geen small talk uit-
wisselen.  

Om de spanning uit hun rela-

tie te halen, dineerden Rutte en 
Buma in 2013 in restaurant Poen-
tjak in Den Haag. Maar op de een 
of andere manier bleven ze over 
de koetjes en kalfjes van de poli-
tieke actualiteit babbelen. Alsof 
geen van beiden het hoge woord 
eruit wilde gooien om een einde 
te maken aan het ongemak. 

Pantsers

Het was zo simpel geweest. 
Rutte is de gedroomde mantel-
zorger van het CDA. Zijn jeugd-
vriend Jürgen – ze zaten samen 
op de middelbare school en stu-
deerden allebei geschiedenis – 
kreeg een paar jaar geleden kan-

ker. Rutte begeleidde hem naar het zieken-
huis voor de chemokuur. Jürgen overleed in 
juni. Sindsdien is Rutte steun en toeverlaat 
van de weduwe en de kinderen.

Buma is ook zo iemand. In zijn jonge ja-

ren ging hij wekelijks naar het zwembad 
van Sneek om gehandicapten te helpen bij 
het zwemmen. Toch lukt het de twee niet om 
door elkaars pantser van jovialiteit (Rutte) 
of stugheid (Buma) heen te breken. 

De familiegeschiedenis dan, die heeft 

veel gemeenschappelijks. In beide gevallen 
is de oorlog een litteken. Ruttes vader ver-

loor zijn eerste vrouw in een 
jappenkamp. De grootvader 
van Buma stierf in het Duitse 
kamp Neuengamme. Maar de 
drempel om daarop een per-
soonlijke verstandhouding te 
bouwen, is kennelijk hoog. 

Dus beperken ze zich tot de 

Ruttes manier van werken en de hooghartig-
heid van de VVD – prominente CDA’ers zeg-
gen dat VVD’ers zich gedragen alsof ze mo-
gelijke tegenstanders ‘wel eens even van het 
schoolplein zullen timmeren’ – sneuvelden 
op Justitie in krap twee jaar drie VVD-be-
windslieden: Ivo Opstelten, Fred Teeven en 
Ard van der Steur. Buma beschouwt Rutte 
als een ‘aartsmazzelaar’. Zo wil hij geen po-
litiek bedrijven. 

Toen Rutte in 2012 met de PvdA begon te 

Mark Rutte is de 

gedroomde 

mantelzorger 

van Sybrand 

Buma’s CDA

11

10

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

VERKIEZINGEN 2017

 E

Door Turkije­rel kon Rutte weer even premier zijn

Door gaswinning gedupeerde Groningers nemen Mark Rutte onder vuur bij Pauw & Jinek 

Een kleine revolutie in campagnevoeren: Jesse Klaver houdt meet­ups in volle poptempels

Wilders deed maar twee debatten, hier met Rutte

TUNAHAN KUZU

MARIANNE THIEME 

en

 THIERRY BAUDET

 zorgden voor 

het succes van de kleine partijen. 
Die werden geholpen door de hoge 
opkomst. Maar het omgekeerde 

geldt natuurlijk ook. Deze kleine 

partijen trokken nieuwe kiezers 
naar de stembus. 

DENK kreeg – wellicht geholpen door de uit 

de hand gelopen diplomatieke rel met Turkije – 
in de grote steden genoeg stemmen om lokale 
machtsbases op te bouwen. In Rotterdam 
stemde ruim 8 procent van de kiezers op 
DENK. 

MARIANNE THIEME

 wist de Partij voor 

de Dieren meer dan te verdubbelen. Vijf zetels 
heeft haar partij nu. Mocht GroenLinks gaan 
regeren met VVD en CDA, dan zal zij Jesse Kla­
ver in de nek hijgen. 

THIERRY BAUDET

 heeft het met zijn 

Forum voor Democratie dan toch 

maar gefikst. Twee zetels. Hij vormt 

nu op rechts een alternatief voor 

Geert Wilders. Baudet bereikte dit 
zónder te mogen meedoen in de 

debatten. Hij laat zien dat een par­

tij ook via sociale media succesvol 

campagne kan voeren.

1

 TURKIJE­REL

Het hoogtepunt was in het week-
einde voor verkiezingsdag: de rel 
met het Turkije van Erdogan. Doordat 
het kabinet in de campagnemodus 
stond, reageerde het vastberaden op 
de 

provocaties van Ankara. Dat viel 

goed in de huiskamers.
2

 TELEVISIECAMPAGNE

De campagne leek op 

Facebook te 

worden beslecht, maar zo eenvoudig 
is het niet. De fans van Jesse Klaver 
kijken misschien geen tv meer, maar 
een 

miljoenenpubliek zit nog altijd 

aan de buis gekluisterd.
3

 INHOUD

De campagne had een zelden ver-

MEMORABELE CAMPAGNEMOMENTEN

toonde inhoud. Tv-shows confron-
teerden de lijsttrekkers met 

burgers 

die zich beklaagden over beleid: van 
een 57-jarige man die dood wilde tot 
woedende Groningers.
4

 MEET­UPS

GroenLinks-leider Jesse Klaver wist 
in poptempels 

duizenden jongeren 

te trekken en voegde zo een nieuw 
element aan de vaderlandse cam-
pagnes toe. Man achter de scher-
men was campagneleider 

Wijnand 

Duyvendak,  de voormalige activist 
die in 2008 de Tweede Kamer verliet, 
omdat bekend werd dat hij in 1985 
betrokken was bij een inbraak in het 
ministerie van Economische Zaken. 
5

 WEGBLIJVERS

De campagne 2017 gaat ook de ge-

JESSE KLAVER

 heeft het uitstekend 

gedaan. Hij is de onbetwiste leider 
op links. GroenLinks is praktisch 
verviervoudigd. Hij slaagde erin 
vooral veel jonge kiezers te trek­
ken. Zijn nieuwe manier van poli­
tiek bedrijven en campagne voe­
ren is een groot succes gebleken.  

De linkse partijen gezamenlijk kachelen 

achteruit. Het verlies van PvdA en SP komt op 
zo’n 30 zetels. GroenLinks en de Partij voor de 
Dieren rapen de helft van deze zetels op. De 
rest valt toe aan DENK en aan rechtse partijen. 

Als de PvdA in een hoekje gaat zitten treu­

ren, heeft Klaver een sterke onderhandelings­
positie in de kabinetsformatie. Maar of het 
hem lukt om GroenLinks voor het eerst in een 
kabinet te manoeuvreren, moet worden afge­
wacht. Zijn gedroomde vijf­partijencoali­
tie – GroenLinks met CDA, PvdA, SP 
en D66 – haalt geen meerderheid. 
CDA zit er ook niet op te wachten. 
Klaver kan alleen over rechts re­
geren. Dan wil hij ook nog eens de 

helft vrouwen in een kabi­
net. Niettemin, Den Haag is 
nu een ‘Jessias’ rijker. 

STIJGERS

 & 

DALERS

schiedenis in als die van de 

lijsttrek­

kers die debatten meden. Geert Wil-
ders (PVV) en Mark Rutte (VVD) zet-
ten de toon. 

Tunahan Kuzu (DENK) 

zegde het slotdebat op het laatste 
moment af.
6

 ASSCHER

Dat de PvdA debater Diederik Sam-
som inruilde voor Lodewijk Asscher, 
is een 

historische blunder. Asscher 

wist pas in het slotdebat tegenover 
Wilders los te komen. Te laat.
7

 KOGELVRIJ

Dat een politicus in Nederland in 
 

kogelwerend vest campagne moet 
voeren – zelfs bij het slotdebat in de 
hal van de Tweede Kamer – is een 
dieptepunt. PVV-leider 

Geert Wilders 

wordt nu al twaalf jaar beveiligd. 

Carla Joosten

LODEWIJK ASSCHER

 werd met 

zijn PvdA zowat weggevaagd. Een 

verlies van bijna 30 zetels, dat is 
nog nooit vertoond. Asscher pie­

kert er niet over om persoonlijke 

consequenties te verbinden aan 
deze uitslag. Ook partijvoorzitter 
Hans Spekman wil gewoon door. 

Onzeker of dit lukt. Na de eerste schrikreactie 
volgt een zekere berusting. Het was sneu, zie­
lig en eigenlijk ook onverdiend dat de PvdA zo 
zwaar moet boeten voor het economische her­
stelbeleid gedurende Rutte II. 

Dit sentiment van compassie met lijsttrek­

ker en partijvoorzitter blijft niet lang duren. De 
PvdA gaat zware stormen tegemoet van evalu­
aties en afrekeningen. De partijgenoten zijn nu 
nog versuft door de klap. Straks volgt de afre­

kening. Aanschuiven in een kabinet­Rutte 

III om VVD, CDA en D66 aan een meer­

derheid te helpen, is na zo’n cata­

strofe niet verstandig. Maar om 

straks in de Kamer zes partijen 
voor te te laten gaan en daarna 

pas als kreupele partij een oppo­

sitiewoordje te mogen spreken, is 
ook niet aantrekkelijk.

GEERT WILDERS

 (PVV) 

piekte veel te vroeg. Hij 
heeft weliswaar een zetel 

of vier gewonnen, maar hij blijft 
ver onder het verwachte resultaat. 
Je kunt niet zeggen dat hij een 
slechte campagne heeft gevoerd, 
want hij heeft nauwelijks cam­
pagne gevoerd. Het was een verkeerde beslis­
sing om zo weinig mogelijk interviews te ge­
ven en aan zo weinig mogelijk debatten mee te 
doen. De potentiële PVV­kiezers hebben dat 
opgevat als een teken dat het Wilders niet zo 
veel kon schelen hoeveel zetels hij haalde. 

Op lange termijn blijft dit tegenvallende re­

sultaat aan de PVV kleven. De andere partijen 
weten nu dat ze de PVV straffeloos kunnen uit­
sluiten. Sterker, ze kunnen de PVV klein houden 
door duidelijk te maken dat ze niet met Wil­
ders wensen te regeren. Ruttes blok­
kade – ‘Het gaat niet gebeuren!’ – 
was genoeg om de PVV­kiezers de 
moed te laten verliezen. Vaak 
wordt beweerd dat de PVV wordt 
gehinderd door een lage opkomst. 
Maar dat is ook nu niet het geval. De 
opkomst was hoog.               

   

8

 SPLINTERS

Politieke nieuwkomers voegden 
kleur toe aan de wittemannenpa-
rade. De heren van DENK manifes-
teerden zich met fake-accounts en 
negativisme, maar brachten de poli-
tiek tot leven in eigen kring. Meer dan 
ooit waren Nederlanders met een 
migratieachtergrond betrokken bij 
de campagne. Sylvana Simons liet 
weten ook met Artikel1 door te gaan 
als ze geen zetel verwerft.
9

 BUMOR

De Volkskrant muntte de term voor 
de humor van Sybrand Buma: bu-
mor
. De CDA’er kwam uit zijn schulp 
en symboliseerde de goede sfeer die 
de campagne óók typeerde. Er viel 
ook wat te lachen in mopperland. 

TUNAHAN KUZU

MARIANNE THIEME

GEERT WILDERS

LODEWIJK ASSCHER

politiek, en daar zijn VVD en CDA natuur-
lijke concurrenten. Waarbij, in de ogen van 
Buma, Rutte altijd sterk is in het lijmen, 
paaien en inpakken van tegenstanders. Om-
gekeerd kan Rutte niet verkroppen dat 
Buma gewoon blijft zwijgen als tijdens een 
overleg de spanning oploopt. Dan is het of 
Buma iets verborgen houdt. Dat voedt Rut-
tes argwaan.

Hij heeft dat tien jaar geleden in de eigen 

VVD meegemaakt met Rita Verdonk, zijn 
grootste tegenstander ooit. Soms beloofde 
ze dit; dan werd het weer dat. Rutte kon niet 
van haar op aan en hij zit nu steeds te den-
ken: wat voert Buma in zijn schild?

Voor dubbel spel van Buma hoeft Rutte 

niet te vrezen. Als Buma zwijgt, dan wil hij 
niks beloven wat hij niet kan nakomen. Hij 
is betrouwbaar door te zwijgen. Die taaiheid 
van ‘dieseltje’ Buma, daaraan zal Rutte nog 
erg moeten wennen. De VVD-leider rekent 
op soepelheid. Stijve mensen snapt hij niet. 

In de kabinetsformatie zal dit volop blij-

ken. Rutte wil – business as usual – door 
met een kabinet. Buma neemt 
dan een afwachtende hou-
ding aan. Dan is het de groot-
ste partij die telkens een con-
cessie moet doen om de klei-
nere te vermurwen om verder 
te onderhandelen.

De ondergang van de PvdA 

is voor CDA, D66 en eventuele 
andere coalitiepartners een reden om niet 
meteen in een coalitie met de VVD te dui-
ken. De PvdA heeft de samenwerking moe-
ten bekopen met een recordverlies van bijna 
30 zetels. Buma loopt niet graag in een-
zelfde hinderlaag. 

Mark Rutte en zijn VVD betalen straks 

een hoge prijs om lekker te kunnen doorre-
geren. Buma houdt zijn poot stijf. Hij zal 
Rutte voorhouden dat het CDA niet zo nodig 
hoeft. Van het verwijt ‘verantwoordelijk-
heidsvakantie’ is hij nooit onder de indruk. 
Maar hij is ook niet de man die ‘over links’ 
gaat om de VVD af te troeven. 

In de wandelgangen vertellen VVD’ers 

en CDA’ers nu dat het tussen Buma en Rutte 
heus wel in orde komt. Geen ideale chemie, 
maar daar zetten ze zich wel overheen. 
Staan ze straks beiden op het bordes, met 
koning Willem-Alexander tussen hen in, 
dan treedt een wonderlijk effect van ver-
broedering op. Maar voordat het zover is, 
moeten ze stug onderhandelen en joviaal 
akkoorden smeden.

Buma houdt zijn 

poot stijf. Rutte 

betaalt straks de 

prijs om lekker 

door te regeren

13

12

VERKIEZINGEN 2017

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

 E

Stabiel land

HANS HILLEN

 

KANTTEKENINGEN

Buitenlandse jour-

nalisten kregen niet 

waarnaar ze op 

zoek waren

VVD en PvdA hebben samen geregeerd en  
samen verloren. Dat is tamelijk logisch in een 
tijd dat de kiezers hun vertrouwen niet meer 
voor vier jaar geven, maar hoogstens voor  
enkele maanden. Uiteindelijk is de VVD toch 
ruim de grootste partij gebleven, zij het een 
stukje kleiner, terwijl de PvdA door een moker­
slag is getroffen.

Hun kabinet laat een mooi resultaat achter. 

Waarom dat grote verschil tussen die twee? Bij 
het vorige kabinet ging het net zo. De VVD trok 
toen met het CDA op. Na afloop triomfeerde de 
VVD en decimeerde het CDA. Lag dat eraan dat 
het beleid toch meer VVD was dan CDA of 
PvdA?

Nee. Succes gaat steeds minder over in­

houd, maar om beeldvorming. De VVD koos bij 

beide kabinetten voor leiden en CDA en PvdA 
voor lijden. De VVD ging als tevreden partij 
naar de kiezers, CDA en PvdA gingen als tob­
bers. Of dat klopte met de feitelijke beleids­
resultaten, maakte niets uit. De VVD nam de 
afslag van het succes, CDA en PvdA die van de 
twijfel. Kiezers houden niet van verliezers.

Het CDA heeft zich nu enigszins hersteld. 

Buma straalde zelfvertrouwen uit. Ook de 
PvdA komt wel terug. Veel linkse kiezers staan 
geparkeerd bij GroenLinks, waar Klaver jeug­
dige kracht liet zien en de vorm 
dus ook belangrijker was dan 
de inhoud. 

Zoveel is duidelijk dat par­

tijen die minder afhankelijk 
willen zijn van dagkoersen, 

meer continu in hun merk zullen moeten in­
vesteren.

Het grote leger van de buitenlandse journa­

listiek dat hier was neergestreken heeft intus­
sen niet gekregen waarnaar het op zoek was. 
De campagne verliep rustig, bijna saai. Buiten 
beeld leken de lijsttrekkers bijna een bevriend 
rondtrekkend toneelgezelschap. Radicaal  
Nederland liet zich amper zien. Wilders oogde 
vermoeid. Al met al is het verloop tot en met de 
uitslag het signaal dat Nederland nog steeds 

fundamenteel een gematigd 
land is. Deze stabiliteit is voor 
Europa een belangrijke impuls, 
met de verkiezingen in Frank­
rijk (april) en in Duitsland (sep­
tember) op de rol.

sitiebanken, zag de SP-voorman zijn aanhang 
slinken. Gelukkig heeft de partij talentvolle 
vrouwen als Renske Leijten en Sadet Karabu-
lut in de gelederen. Deze Kamerleden mogen 
in staat worden geacht het stokje van de even 
sympathieke als stuntelige Roemer over te ne-
men en kunnen er wellicht voor zorgen dat de 
verkiezingsdebatten de volgende keer een 
minder masculien karakter hebben.

De electorale neergang zal bij de SP des te harder aankomen, 

omdat niet is geprofiteerd van de ineenstorting van concurrent 
PvdA. De wisseling van de wacht sorteerde bij de sociaal-demo-
craten geen gunstig effect. Nadat  vicepremier Lodewijk Asscher 
een dolk had geplant in de rug van de realistische idealist die 
hem naar Den Haag had gehaald, Diederik Samsom, bleek hij 
allesbehalve de gedroomde lijsttrekker. 

Het wordt hoog tijd dat de man achter de lijsttrekkersverkie-

zing bij de PvdA na het overzien van de puinhopen een andere 
functie zoekt. Partijvoorzitter Hans Spekman faalde in zijn stre-
ven het aantal leden drastisch omhoog te brengen, slaagde er 
niet in de sociaal-democratische intelligentsia te mobiliseren en 
droeg bij aan de ondergang van de PvdA’er die als fractievoor-
zitter met overtuiging de lastige compromissen met de VVD ver-
dedigde. Het zou onbegrijpelijk zijn als Spekman, terwijl Diede-
rik Samsom werkloos thuis zit, nu gewoon aanblijft.

W

ellicht is er nog wel een troostprijs voor de arme 
PvdA na haar ongekende verlies van 29 zetels. Als de 
Tweede Kamer binnenkort in nieuwe samenstelling 

bijeenkomt, moet een nieuwe voorzitter worden gekozen. In het 
verleden eiste de grootste partij deze functie vaak vanzelf op, 
maar daarin is verandering gekomen. Het zou kunnen zijn dat 
een meerderheid ervoor kiest Khadija Arib te laten zitten. Te-
recht. De nummer 2 op de lijst van de PvdA is nog altijd niet het 
toonbeeld van zelfverzekerdheid en eloquentie, maar heeft de 
taken van de roemloos afgevoerde VVD’er Anouchka van Mil-
tenburg op bekwame wijze overgenomen.

Voorlopig speelt Arib in elk geval een 

belangrijke rol bij de formatie. Het staats-
hoofd staat tegenwoordig buitenspel, de 
Kamer neemt zelf het heft in handen. Zo 
zie je maar: politieke vooruitgang be-
staat echt in Nederland. 

H

et was een beetje raar verkiezings-
feestje van de VVD in het World 
Trade Center in Den Haag. Op 21 
mei 1986 leed de partij een enorme 
nederlaag van negen zetels; kort 

daarna moest voorman Ed Nijpels het veld rui-
men. Op 15 maart 2017 verloren de liberalen 
acht zetels, maar nu werd de leider luid toege-
juicht. De VVD bleef namelijk (ruimschoots) 
de grootste partij en de gevierde Mark Rutte 
kan vermoedelijk aanblijven als minister-president.

Op het laatste moment had de premier een onverwachte mee-

valler. De wens van Turkse gezagsdragers om in Nederland mi-
granten met een Turkse achtergrond toe te spreken, bood hem 
een kans – zijns ondanks – een keer ferm op te treden. Hij 
snoerde de bezoekers op onliberale wijze de mond en liet ze zelfs 
deporteren. De rel heeft allerlei negatieve politieke, sociale en 
economische consequenties en kent alleen verliezers. Behalve 
dan Rutte, die zich kon profileren als stoere nationalist.

Nu mag hij het voortouw nemen in de kabinetsformatie. Hij 

zal geen zaken doen met de PVV. De partij van – de internatio-
naal erg in de belangstelling staande – Geert Wilders trok niet 
alleen minder stemmen dan voorspeld, maar heeft met extreme 
standpunten haar kansen op de uitoefening van regeringsmacht 
geminimaliseerd. Dat is jammer voor al die PVV-kiezers die zich 
door een radicale strategie in een blijvend politiek isolement 
zien gemanoeuvreerd. De verliezer VVD wordt nu de politieke 
winnaar en een winnaar als de PVV een politieke verliezer.

De meest voor de hand liggende coalitiepartners voor de VVD 

zijn CDA en D66, middenpartijen die allebei winst hebben ge-
boekt. De cruciale vraag is hoe Rutte aan een parlementaire 
meerderheid komt. De grote winnaar van de verkiezingen, 
GroenLinks, zou kunnen aanschuiven, maar de programmati-
sche verschillen zijn fors en door het sluiten van compromissen, 
zal Jesse Klaver snel zijn glans verliezen. Sowieso blijkt regeren 
een riskante aangelegenheid. De mokkende kiezer heeft steeds 
meer de neiging bij verkiezingen af te rekenen met bestuurders. 
Ook als deze het, zoals in het geval van het kabinet-Rutte/ 
Asscher, toch niet echt heel belabberd hebben gedaan. 

D

e verkiezingsuitslag heeft ver-
moedelijk persoonlijke conse-
quenties. Emile Roemer schijnt 

af en toe te pieken, maar doet dit nooit op 
beslissende momenten. Na jarenlang ge-
makkelijk ach en wee roepen in de oppo-

Hoe verliezers winnaars 

worden en omgekeerd

De kiezer heeft steeds  

meer de neiging bij 

verkiezingen af te  reke - 

nen met bestuurders

GERRY VAN DER LIST

PATRIOTTISCHE LENTE 

De kiezers lieten 

zich niet opzwepen en bleven koel.

Verstandig 

V

erkiezingsdag was voor de gewone Hagenaar een 
dag om wereldberoemd te worden. De wereldpers 
had het Binnenhof omsingeld met satellietwagens. 
Cameraploegen uit alle windstreken zochten naar 
the man in the street’ om iets te zeggen over het 

grote ongenoegen in Nederland. Je had ze zomaar voor het 
uitkiezen. Wilde je de kijkers in Duitsland bedienen of liever 
die in Australië? Tsjechië, of wilde je de BBC? 

Toen Geert Wilders een paar weken geleden zijn campagne 

begon, togen drie cameraploegen uit Japan naar 
de markt van Spijkenisse. Een PVV-aanhanger trok 
zijn broek wat hoger op. Met een vet Rotterdams 
accent en alsof het de gewoonste zaak van de we-
reld was: ‘Ik heb net effe de Assosjiated Pers toe-
gesproken.’ 

Dit was de korte versie van Geert Wilders’ 

Patriot tische Lente. Een mediafeestje. Een te sim-
plistische logica in een geconstrueerde tijdlijn. 
Zelfs diplomaten zagen een verband tussen de 
Brexit in het Verenigd Koninkrijk, de verkiezing 
van Donald Trump in Amerika en de overwinning van Geert 
Wilders in Nederland. Weldra zouden  Le Pen in Frankrijk en 
de AfD in Duitsland volgen. 

Een Spaanse tv-ploeg vroeg: ‘Hoe kan het saaie Nederland 

ineens zo opwindend zijn?’ Een analist uit Londen wilde we-
ten: ‘De PVV heeft 50 kandidaten. Wat gebeurt er met de rest-
zetels als Wilders pakweg 60 zetels haalt? Wat voor crisis heb-
ben jullie dan?’ Het antwoord ‘gebeurt niet’ kwam niet door. 

Dat Nederland een burgerlijk, gematigd landje blijft, dat 

wilde er gewoon niet in. De medialogica veronderstelt een 
presidentieel systeem. Dus als het erop aankwam, zou VVD-
leider Mark Rutte heus wel de macht delen met Geert Wilders.

Donderdag pakten de cameraploegen in, checkten de jour-

nalisten uit en verdwenen de satellietwagens weer. Wilders 
had gewonnen, maar ook verloren. Rutte had verloren, maar 
toch gewonnen. Vreemd volkje, die Nederlanders. 

Maar daarmee is Wilders’ Patriottische Lente niet weg. 

Wilders is de komende jaren oppositieleider en relatief ster-
ker dan ooit. De electorale onderstroom blijft, ook al heeft 
Wilders de VVD nu niet verslagen. 

Nederland reageert nuchter. Het gros van de kiezers liet 

zich niet opjuinen door geënsceneerde boosheid in de media. 
Dat bleek al uit die virtuele realiteit van de peilingen: de twee-
strijd tussen Rutte en Wilders kwam maar niet op gang. Zelfs 

de diplomatieke rel met Turkije was geen game 
changer
. Alleen dat woord al! Nederlanders kun-
nen zich daar niks bij voorstellen.

Het is zoals een verstandige mevrouw bij een 

stemlokaal in het Groningse Loppersum het ver-
woordde: ‘Natuurlijk heb ik bij het uitbrengen van 
mijn stem gedacht aan de schade van gaswinning 
en aardbevingen. Maar het gaat ook om goede 
zorg, goed onderwijs en allerlei andere zaken.’ 

Dat is hier de wijsheid van de menigte. 
Fleur Agema, de nummer 2 van de PVV, zette in 

het holst van de campagne een verwrongen dichtregel op 
Twitter. Van ‘Een volk dat voor tirannen zwicht,...’ had zij ge-
maakt: ‘Een volk dat voor de Koran zwicht, zal meer dan lijf 
en goed verliezen.’ Bizar dat een volksvertegenwoordiger 
denkt Nederlanders zo te kunnen opzwepen. 

Een halve eeuw geleden zong Wim Kan: ‘Maar een Hollan-

der, een echte Hollander, maakt eerst een kladje van de kos-
ten en dan ziet-ie ervan af.’ Zo is dat.  

Eric Vrijsen 

15

14

VERKIEZINGEN 2017

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

©ELSEVIER

BRON: ANP 2017; CC-BY IMERGIS, KADASTER, CBS, ESRI 2017

CDA

ChristenUnie

PVV

SGP

SP

VVD

Nog niet geteld

Nederland naar grootste partij per gemeente

VVD handhaaft zich, comeback CDA

Verkiezingen 2017

©ELSEVIER

BRON: KIESRAAD EN ANP 2017; CC-BY IMERGIS, KADASTER, CBS, ESRI 2017

CDA

LPF

PvdA

SGP

VVD

CDA

PvdA

PVV

SGP

SP

VVD

CDA

ChristenUnie

PvdA

PVV

SGP

SP

VVD

CDA

CDA/VVD

PvdA

SP

VVD

Verkiezingen 2002

Verkiezingen 2010

Verkiezingen 2012

Verkiezingen 2006

VVD verving CDA als grootste partij...

Ander land

x

17

16

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

VERKIEZINGEN 2017

Edith Schippers (52, VVD)

2010­heden 

Minister van Volksgezondheid

2003­2010   

Kamerlid

 

1997­2003    

Secretaris VNO­NCW

1994­1997    

Medewerker VVD­fractie

Edith Schippers: 

‘Sfeer is belangrijk’

Formeren, hoe gaat dat? Minister van Volksge­
zondheid Edith Schippers (VVD), als onderhan­
delaar betrokken bij de formatie van Rutte I, 
blikt terug. ‘Een kabinetsformatie is waanzin­
nig ingewikkeld, omdat een jarenlange samen­
werking wordt aangegaan. Het draait om in­
houdelijke afspraken, maar ook om het opbou­
wen van vertrouwen. Het is een smalle 
evenwichtsbalk: je wilt punten binnenhalen, 
maar moet ook concessies doen. Dat is moei­
lijk als je net uit een campagne komt. 

‘Maar anders werkt het niet in dit kleine 

landje. Zeker niet met drie, vier, vijf partijen, 
waarbij elke partij zich moet herkennen in een 
Regeerakkoord en je de achterban moet kun­
nen laten zien wat “is binnengehaald”. 

‘In 2010 was ik als VVD­vicefractievoorzit­

ter betrokken bij de formatie waarin eerst 
Paars Plus (VVD, PvdA, D66 en GroenLinks) 
werd verkend, toen VVD, CDA en PVV en daarna 
de minderheidsconstructie van VVD en CDA 
met gedoger PVV.

‘Bij de Paars Plus­onderhandelingen waren 

de fracties intensief betrokken, er waren zelfs 
werkgroepen waarin fractiespecialisten met 

elkaar onderhandelden. Bij de 
VVD­CDA­PVV­onderhandelin­
gen was het proces al veel cen­
traler, er werden alleen fractie­
specialisten bij betrokken als dat 
nodig was. In 2012 werd het nog 
meer gecentraliseerd: de onder­
handelingen tussen VVD en PvdA 
waren in kleine kring. Je bent er 
dan sneller uit. Dat had als na­
deel dat de fracties niet in het 
proces werden meegenomen. 

‘De tussenvariant werkt vol­

gens mij het best: centraal, maar 
met een zekere betrokkenheid 
van de fracties. Maar elke forma­
tie heeft een eigen dynamiek. 
VVD en PvdA, de grootste tegen­
polen, werden in 2012 in elkaars 
armen gedreven. Nederland zat 
in een diepe crisis. Maatregelen 
konden niet wachten tot de zon 
weer ging schijnen. In de praktijk 
is het vaak ook moeilijker om 
maatregelen te nemen als de zon 
schijnt, omdat de noodzaak niet 

    wordt gevoeld. 

‘Bij onderhandelingen zit je 

uren met elkaar om de tafel. Dan 
kan het knetteren, het gaat over 
zaken waarover partijen soms  
heel verschillend denken. Sfeer  

is dan belangrijk.

‘Een Regeerakkoord moet geen dik boek­

werk worden. Gaandeweg blijf je toch verbou­
wen. Met vier, vijf partijen wordt het een hele 
klus om het niet te gedetailleerd te maken. Be­
langrijker is het smeden van vertrouwen. En 
om procesafspraken te maken. Je bent im­
mers de komende jaren op elkaar aangewe­
zen. Daarnaast is de praktijk in de toekomst 
altijd weer anders dan je nu denkt. Van het 
hoofdstuk Zorg uit het Regeerakkoord is veel 
altijd papier gebleven. 

‘Formeren is moeilijk. Partijen vinden hun 

eigen programma beter. En iedereen heeft een 
oordeel over het resultaat. Je leden, maar ook 
bij de bakker word je aangesproken. Dan gaat 
het over verbroken beloften in plaats van het 
compromis dat je hebt gebakken. 

‘Dat er alleen mannen te zien zijn, is na­

tuurlijk geen gezicht. In de lijsttrekkersdebat­
ten zag je ook alleen stropdassen. Het is onzin 
dat alleen mannen kunnen formeren. Uit erva­
ring weet ik dat dit niet zo is. Er moeten meer 
vrouwen bij worden betrokken. Poppetjes 
noem ik niet.’

Artikel 139 Reglement van Orde

 Hierin 

legde de Kamer in 2012 vast dat de  
Kamer (in)formateurs zal benoemen.  
In 2015 werd benoemen ‘aanwijzen’. 

Cordon sanitaire 

Uitsluiting door alle par-

tijen (van PVV) als coalitiepartner. 

Formateur

 Formeert het kabinet.

Hangende pootjes 

D66-leider Hans van 

Mierlo) waarschuwde in 1971 dat als de 
Kamer er niet uit zou komen, ze deemoedig 
terug moest naar het staatshoofd. Ook: 
 terugvaloptie.

Informateur

 Informeert bij de partijen naar 

mogelijkheden van een coalitie.

Motie­Kolfschoten

 In 1971 door Kamer 

aangenomen over mogelijkheid dat  
Kamer formateur aanwijst.

Motie­Van der Burg/Smilde

 In 2010 aange-

nomen over beëdiging kabinet, die sinds 
2012 in het openbaar geschiedt. 

Procesbegeleider

 Soms gebezigd voor rol 

staatshoofd tot 2012. Sindsdien soms voor 
voorzitter Tweede Kamer.

Verkenner

 Brengt in kaart wat volgens 

 adviseurs en politieke leiders de opdracht 
aan de informateur(s) moet zijn.

FORMATIELEXICON

Verkenner Henk Kamp (VVD) kreeg na de 
verkiezingen van 2012 van de Tweede Ka­
mer de opdracht bij de fractieleiders te 
polsen welke opdracht de (in)formateur 
moest krijgen. Kamp nam zijn intrek in de 
Eerste Kamer. Uit gewoonte: de zogeheten 
Ministerskamer in de senaat was al sinds 
1971 de werklocatie bij formaties. Maar 
Kamp vond de faciliteiten er niet toerei­
kend, waarop hij aan de overkant de Stad­
houderskamer betrok.

De Stadhouderskamer dient ook de ko­

mende formatie als vergaderplek. De voor­
malige werk­ en ontvangstkamer van 
stadhouder Willem V ziet er nog vrijwel pre­
cies zo uit als toen Willem V hem in 1790 
gebruikte. 

DE STADHOUDERSKAMER

TWAALF WENKEN  

VOOR DE FORMATEUR

  

  

  

  

  

  

 

  

 

  

 

  

  

  

 

 

 

  

  

 

  

 

  

  

 

 

 

 

 

  

  

 

 

 

 

Ar

enda Oomen

19

18

VERKIEZINGEN 2017

16 MAART 2017  

ELSEVIER  

ELSEVIER  16 MAART 2017

VERKIEZINGEN 2017

SCHOK

 In Amsterdam bleef de PvdA in shock achter na het grootste verlies in  

haar geschiedenis. Wel kreeg fractieleider Lodewijk Asscher oorverdovend applaus 

NIEUWE LINKSE LEIDER

 Onder de charismatische nieuwe lijsttrekker Jesse  

Klaver verviervoudigde GroenLinks bijna. En dat werd in Amsterdam gevierd

GELIJK

 Kees 

van der Staaij 
(SGP) niet 
 ontevreden  met 
drie zetels

NIEUW 

Thierry 

Baudet leidt  
Forum voor  
Democratie 
naar twee zetels 

GEEN FEEST 

Wilders in de 
Kamer op weg 
naar de pers

NIEUW (2) 

DENK: geen 
pers, drie zetels

U

itzinnige vreugde bij GroenLinks
bedruktheid bij de PvdA, een nog 
gezelliger sfeer dan normaal bij 
de VVD en opgeluchte CDA’ers die 
proberen te verbergen dat ze toch 

wel wat teleurgesteld zijn.

De grootste schok ging door de Amster-

damse club Westerunie waar de PvdA bijeen 
was en leider Lodewijk Asscher ondanks al-
les een oorverdovend applaus kreeg. ‘We 
gaan moedig voorwaarts,’ verzuchtte de 
nummer acht Kirsten van den Hul (40), die 
in tegenstelling tot een routinier als Ahmed 
Marcouch een zetel haalde.

In Strandclub Doen! in Scheveningen 

ging het dak eraf toen duidelijk werd dat 
D66

 ‘de twee-na-beste uitslag ooit!’ haalde. 

Oud-D66-Kamerlid Gerard Schouw (51) over 
de kans op regeren: ‘Die is aanzienlijk. De 
partij heeft zowel de afgelopen jaren als in 
de campagne duidelijk gemaakt dat zij ver-
antwoordelijkheid wil nemen.’

VVD

 en GroenLinks voerden de beste cam-

pagnes, maar Jesse Klaver won echt zetels. 
In cultureel centrum Melkweg in Amster-
dam klonk oorverdovend het nummer 

 

I Gotta Feeling van The Black Eyed Peas uit 
de speakers: tonight’s gonna be a good night
Jonge meiden vergaapten zich aan Klaver. 
‘Nederland, you ain’t see nothing yet!’ be-
loofde die. Groninger Arjen Nolles: ‘Tegen-
woordig lijkt plezier in de politiek bijna ver-
boden, maar juist dit enthousiasme van 
GroenLinks is wat de mensen aantrekt.’

Geert Wilders en zijn PVV’ers verschans-

ten zich de hele avond in de afgegrendelde 
burelen van het Kamergebouw. Rond mid-
dernacht kwam Wilders naar de al uren 
wachtende pers. ‘Rutte is nog niet van mij 
af,’ kondigde hij aan. Hij maakte ook duide-
lijk dat de PVV best wil meeregeren.  

Het CDA, bijeen in een bomvolle en ge-

animeerde feestlocatie Remise in Den Haag, 

Carla Joosten

bleef hopen op een tweede plek. Oud-staats-
raad Rein Jan Hoekstra (75) toonde zich zeer 
verheugd dat de PVV niet de grootste was ge-
worden. ‘Maar dat het CDA niet nog meer ze-
tels heeft gekregen, is aan de kiezer.’ Partij-
leider Sybrand Buma sprak de enthousiaste 
zaal toe: ‘Juich maar voor jezelf!’

Een rustige stemming bij de SP, ondanks 

het verlies van één zetel. Lilian Marijnissen 
(31), nummer drie op de lijst: ‘Emile Roemer 
heeft goed geknokt. Hier kunnen wij mee 
doorbouwen.’

De ChristenUnie leek er aanvankelijk een 

zetel bij te krijgen. Partijleider Gert-Jan Se-
gers kondigde in café De Tijd aan Het Plein 
in Den Haag aan ‘niet mee te zullen regeren 
tegen elke prijs. Wij kunnen zowel beslis-
send zijn in de coalitie als in de oppositie’.

Met het behoud van drie zetels is SGP­lei­

der

 Kees van der Staaij content – ook al was 

er volgens verschillende peilingen groei van 
één of twee zetels mogelijk geweest. ‘Bij een 
lagere opkomst waren vier zetels dichterbij 
geweest, maar met de huidige hoge op-
komst ben ik dik tevreden met drie zetels.’

PARTIJEN 

/  

Terugblik op wilde 

nacht in Den Haag, Amsterdam.

‘JUICH MAAR 

VOOR JEZELF’

In Rotterdam kraaide DENK – drie zetels 

– victorie. ‘Vandaag is een nieuw hoofdstuk 
in onze geschiedenis: eendracht maakt 
macht,’ zei voorman Tunahan Kuzu. ‘Het 
nieuwe Nederland heeft vandaag een stem 
gekregen in de Tweede Kamer.’

In Amsterdam in vergaderlocatie Zilve-

ren Toren kondigde leider Thierry Baudet 
van Forum voor Democratie, dat met twee ze-
tels in de Kamer komt, een Europese renais-
sance aan. ‘Wij gaan de politieke cultuur 
veranderen, de huidige elites vervangen en 
verslaan. Dit is slechts het begin.’

Zijn voormalige kompaan in het Oekraï-

nereferendum, Jan Roos, haalde met zijn 
VoorNederland

 geen zetel. ‘Ik heb op Roos  

gestemd, omdat hij de problemen met de is-
lam benoemt. Hij doet dat op een nettere 
manier dan Wilders,’ zei een teleurgestelde 
Damien Hooff (39) uit Heerhugowaard.

Met medewerking van Milan Bruynzeel, Jos 
Engelkes, Myrthe van Gils, Johan Hardeman, 
Esther Koeckhoven, Victor Pak,  Berend Som­
mer en Jan van ’t Veer